Odstąpienie od leczenia przez lekarza

Nie każdy pacjent jest świadom, że lekarz nie zawsze ma obowiązek udzielenia świadczeń zdrowotnych, a nawet ma prawo do odmowy leczenia – co oznacza zarówno prawo do odmowy rozpoczęcia leczenia, jaki i odstąpienie od leczenia już rozpoczętego. W tym artykule przedstawię zasady, na podstawie których lekarz może odmówić leczenia konkretnego pacjenta zgodnie z obowiązującym prawem.

Warunki udzielenia zgodnej z prawem odmowy leczenia

Podstawowym warunkiem jaki musi być spełniony, żeby lekarz mógł odmówić podjęcia leczenia lub jego kontynuacji jest brak występowania stanu zagrażającego utratą życia, wystąpienia ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju na zdrowiu pacjenta. Z tego względu przed odmową leczenia, lekarz powinien zbadać pacjenta, tak aby mieć pewność, że nie zachodzi sytuacja, która uniemożliwia mu odstąpienie od leczenia, a co za tym idzie nie narazi się na odpowiedzialność karną i cywilną.

Ponadto, decyzja o odmowie podjęcia lub kontynuowania leczenia może być podjęta przez lekarza jedynie w szczególnie uzasadnionych wypadkach. Przepisy nie precyzują, jakie konkretnie sytuacje można uznać za ważny powód odmowy leczenia, jednak przykłady takich zdarzeń można znaleźć w orzecznictwie sądów oraz doktrynie prawa. I tak, jako szczególnie uzasadnione wypadki uzasadniające odmowę podjęcia leczenia lub jego kontynuacji wskazuje się np. chorobę lekarza, brak odpowiedniej specjalizacji, ważne sprawy rodzinne utrudniające wykonywanie praktyki lekarskiej, urlop – a więc przyczyny, które obiektywnie nie pozwalają na podjęcie leczenia danego pacjenta. Ponadto, przyczyną odmowy może być konflikt z pacjentem (niezależnie od jego przyczyny), brak współpracy ze strony pacjenta w procesie leczniczym (np. poprzez odmawianie przyjmowania zapisanych leków, niewykonywanie zlecanych badań diagnostycznych itp.) czy agresja ze strony pacjenta wobec lekarza.

Lekarz powinien przekazać informacje o odmowie zastosowania leczenia lub odstąpieniu od rozpoczętego leczenia pacjentowi wraz z informacją o realnych możliwościach uzyskania świadczenia zdrowotnego u innego lekarza lub w innym podmiocie leczniczym. Dodatkowo informacja o odstąpieniu leczenia powinna być przekazana pacjentowi odpowiednio wcześniej, tak aby zwłoka w leczeniu nie spowodowała dla niego negatywnych konsekwencji.

Lekarz ma obowiązek odnotować fakt odmowy leczenia w dokumentacji medycznej i dostatecznie go uzasadnić. Ponadto lekarz, który pracuje w szpitalu lub przychodni i ma przełożonego powinien najpierw uzyskać jego zgodę na odmowę leczenia.

Klauzula sumienia

Szczególną sytuacją odmowy leczenia przez lekarza jest powołanie się przez niego na klauzulę sumienia. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że powołanie się na klauzulę sumienia przez lekarza jest niemożliwe, jeżeli odmowa leczenia może spowodować zagrożenie utratą życia, wystąpienia ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju na zdrowiu pacjenta. Dodatkowo, o fakcie odmowy powinien uprzednio poinformować swojego przełożonego. Należy również pamiętać, że klauzulę sumienia może zastosować jedynie lekarz, a nie cały podmiot leczniczy. Dlatego podmiot leczniczy, który w ramach kontraktu z NFZ ma przewidziane udzielanie określonych świadczeń, powinien zapewnić pacjentowi możliwość ich uzyskania od innego lekarza w ramach danego podmiotu.

Odpowiedzialność za bezprawne odstąpienie od leczenia

Odmowa leczenia, jeżeli nie spełni wskazanych powyżej warunków, może spotkać się z konsekwencjami prawnymi. Przede wszystkim, jeżeli odmowa leczenia doprowadziła do narażenia pacjenta na utratę życia lub wystąpienie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, lekarz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności karnej.

Odmowa leczenia, u podłoża której nie leżały ważne przyczyny, ale np. dyskryminujące poglądy lekarza czy chęć „pozbycia się” uciążliwego pacjenta może skutkować odpowiedzialnością cywilną zarówno lekarza jak i podmiotu leczniczego. Zwłaszcza, jeżeli doprowadziły do pogorszenia stanu pacjenta lub wydłużenia jego leczenia.

Podstawa prawna:

Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty

Kodeks Etyki Lekarskiej