Wykonanie zabiegu bez zgody pacjenta

W świetle obowiązującego prawa lekarz może udzielać świadczeń zdrowotnych jedynie jeżeli otrzyma stosowną zgodę od pacjenta. Wynika to zarówno z ustawy o prawach pacjenta, jak i ustawy o wykonywaniu zawodu lekarza i lekarza dentysty oraz Kodeksu Etyki Lekarskiej. A co w przypadku, gdy lekarz przeprowadzi zabieg lub wykona inną procedurę medyczną bez uzyskania zgody od pacjenta?

Zasady wyrażenia zgody

Osobą uprawnioną do wyrażenia zgody jest sam pacjent o ile jest on pełnoletni i nie jest ubezwłasnowolniony ani niezdolny do świadomego wyrażenia zgody. W przypadku pacjentów niepełnoletnich lub niezdolnych do świadomego wyrażenia zgody konieczne będzie uzyskanie zgody od przedstawiciela ustawowego lub sądu opiekuńczego. W przypadku pacjentów małoletnich, którzy ukończyli 16 lat konieczne jest również uzyskanie ich zgody na wykonanie badania lub udzielenie innego świadczenia zdrowotnego.

Zgoda jest uważana za ważną, o ile była wyrażona świadomie. W orzecznictwie sądów powszechnych wskazuje się, że do tego, aby zgoda była świadoma, pacjent musi wcześniej uzyskać informacje co do tego, jaka procedura ma być przeprowadzona, jakie jest ryzyko z nią związane, jakie mogą być skutki jej niewykonania, jakie są dostępne inne metody leczenia oraz co do rokowań w przypadku jej zastosowania. Informacja musi być pacjentowi udzielona w sposób zrozumiały, dostosowany do jego wieku i wykształcenia, w miarę możliwości bez stosowania skomplikowanej terminologii medycznej.

Forma zgody

Forma, w jakiej zgoda ma być udzielona jest zależna od tego, jaka procedura jest planowana w stosunku do pacjenta. I tak, co do zasady wystarczające jest udzielenie ustnej zgody czy nawet zgoda konkludentna – zgoda wyrażona za pomocą gestu, czy nawet współpraca w wykonaniu danej procedury medycznej, np. otwarcie ust w celu umożliwienia badania gardła, odsłonięcie ramienia w celu zbadania ciśnienia itp. Inaczej sytuacja wygląda w przypadku zgody na zabieg operacyjny albo zastosowanie metody leczenia lub diagnostyki stwarzających podwyższone ryzyko dla pacjenta. W takim przypadku zgoda powinna być wyrażona w formie pisemnej, lub w formie dokumentowej za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta. Niezachowanie formy pisemnej zgody skutkuje tym, że w toku postępowania sądowego nie będzie możliwe wykorzystanie dowodu ze świadków – lekarzy, pielęgniarek – oraz dowodu z przesłuchania stron w celu wykazania, że zgoda została udzielona ustnie.

Odpowiedzialność cywilna

W przypadku odpowiedzialności cywilnej lekarz będzie odpowiadał zarówno za naruszenie praw pacjenta związane z nieuzyskaniem zgody pacjenta na przeprowadzenie zabiegu, jak i za jego skutki. Podpisując zgodę na zabieg pacjent przejmuje na siebie ryzyko związane ze zwykłymi skutkami zabiegu – powikłaniami, które mogą wystąpić nawet w przypadku, gdy lekarz nie popełni żadnego błędu czy niezręczności. Jeżeli od pacjenta nie zostanie odebrana skuteczna zgoda, wówczas lekarz odpowiada nawet za te skutki zabiegu, które nie były przez niego zawinione i których nie mógł uniknąć. W jednym z wyroków Sąd Apelacyjny w Poznaniu (I ACa 310/19) rozpatrywał sprawę pacjentki, u której po wykryciu niezłośliwego nowotworu na prawym jajniku w czasie zbiegu usunięto nie tylko jajnik – na co wyraziła zgodę – ale również jajnik lewy oraz macicę, czego już zgoda nie obejmowała. Zabieg dodatkowo był powikłany wystąpieniem ostrego stanu zapalnego oraz powstaniem przetoki pęcherzowo – pochwowej. Biegli ocenili zabieg jako technicznie wykonany prawidłowo oraz stwierdzili, że wystąpienie przetoki było zwykłym powikłaniem wycięcia macicy – jednak samo wycięcie macicy było nieuzasadnione, a nadto zostało wykonane bez zgody pacjentki. W efekcie powódce została zasądzona kwota 100 000 zł tytułem zadośćuczynienia za wyrządzenie uszczerbku na zdrowiu oraz 50 000 zł tytułem zadośćuczynienia za naruszenie praw pacjenta do wyrażenia świadomej zgody na przeprowadzenie zabiegu medycznego.

Odpowiedzialność karna

Wykonując zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, lekarz naraża się na odpowiedzialność karną. Zgodnie z art. 192 Kodeksu Karnego, kto wykonuje zabieg leczniczy bez zgody pacjenta, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego. Przestępstwo to jest niezależne od jego skutków –  lekarz może zostać pociągnięty do odpowiedzialności nawet jeśli przeprowadzony zabieg nie wyrządził uszczerbku na zdrowiu pacjenta.

Podstawa prawna:

Kodeks Cywilny

Ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta

Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty 

Kodeks Karny