Zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych

Postępowanie sądowe może być kosztowne – konieczność wniesienia opłaty od pozwu, a następnie ponoszenia kosztów związanych z opiniami biegłych czy stawiennictwem świadków, dla wielu osób może być niemożliwe do połączenia z koniecznością ponoszenia kosztów codziennego utrzymania. Dlatego ustawodawca wprowadził możliwość ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, którego przyznanie oznacza zwolnienie od konieczności wniesienia wszystkich kosztów sądowych lub ich określonej części.

W jakich postępowaniach można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych?

Wniosek można złożyć zarówno w przypadku postępowania procesowego (np. dotyczącego zapłaty odszkodowania, rozwodu, pozwu o alimenty) jak i w przypadku postępowania nieprocesowego (np. wniosku o nabycie spadku, postępowania w sprawie władzy rodzicielskiej, sprawy o rozgraniczenie nieruchomości itp.)

Kiedy należy złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych?

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych można złożyć jako osobny wniosek przed wniesieniem pisma inicjującego postępowanie w sprawie (pozwu, wniosku w postępowaniu nieprocesowym) lub wraz z nimi. Możliwe jest również złożenie wniosku w trakcie postępowania, np. w odpowiedzi na nałożony przez sąd obowiązek uiszczenia zaliczki na poczet opinii biegłego.

W przypadku, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów jest składany jako pierwszy, należy w nim opisać, jakiego postępowania ma dotyczyć – jakie jest nasze roszczenie, czego ma dotyczyć oraz w przypadku, gdy postępowanie ma dotyczyć dochodzenia określonej sumy pieniędzy, wartość przedmiotu sporu, tak aby sąd mógł oszacować, jakie koszty będą związane z planowanym postępowaniem.

W przypadku składania wniosku wraz z pozwem należy liczyć się z tym, że w przypadku odmowy udzielenia zwolnienia od kosztów i braku opłacenia pozwu, pozew zostanie zwrócony.

Kiedy sąd udziela zwolnienia od kosztów sądowych?

Zgodnie art. 102 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, sąd udziela zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w przypadku, gdy osoba składająca wniosek wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i swojej rodziny lub gdy poniesienie kosztów narazi ją na taki uszczerbek. Oznacza to, że osoba składająca wniosek musi wykazać, że nie posiada środków pozwalających na wniesienie opłaty od pozwu, a ze względu na swoje niskie zarobki oraz wydatki związane z utrzymaniem siebie i swojej rodziny, nie miała możliwości odłożenia odpowiedniej sumy pieniędzy.

Przepisy nie określają sztywnych kryteriów udzielania zwolnienia od kosztów sądowych, ale pozostawiają tutaj pewną swobodę sędziemu, który po analizie konkretnej sprawy zadecyduje o przyznaniu lub odmowie przyznania zwolnienia od kosztów. Może zdarzyć się tak, że osoba, która posiada oszczędności na koncie otrzyma zwolnienie od kosztów np. ze względu na wysokie koszty planowanego postępowania lub ze względu na to, że oszczędności były odkładane w konkretnym celu, np. na kosztowne leczenie. Ze względu na swobodę, jaką mają w tym zakresie sędziowie może zdarzyć się, że dwie osoby o podobnej sytuacji majątkowej, które złożyły wnioski o zwolnienie od kosztów w różnych sądach, mogą spotkać się z odmiennym rozstrzygnięciem.

Co powinien zawierać wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych?

Wniosek należy zatytułować „wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych”. Powinien zawierać dane osoby, która go wnosi, a która będzie wnioskodawcą/powodem w planowanym postępowaniu – imię, nazwisko i adres zamieszkania. Należy wskazać również podmiot, który będzie przeciwnikiem procesowym. Składając wniosek należy określić sąd, do którego wnoszone jest pismo – powinien to być ten sam sąd, w którym będzie toczyło się w przyszłości postępowanie główne.

Ważnym elementem wniosku, jest uzasadnienie, w którym powinna zostać opisana sytuacja majątkowa składającego wniosek oraz osób tworzących wraz z nim gospodarstwo domowe (mieszkającej razem z nim rodziny). Należy opisać źródła przychodu i ich wysokość oraz ponoszone koszty utrzymania. Ponadto, należy podać powody, dla których nie jest możliwe poniesienie kosztów wiążących się z planowanym postępowaniem. W uzasadnieniu wniosku powinno się również krótko opisać, czego planowane postępowanie ma dotyczyć i dlaczego jest ważne dla składającego wniosek. Do wniosku należy załączyć wypełnione i własnoręcznie podpisane oświadczenie o sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy – wzór oświadczenia można znaleźć na stronie internetowej Ministerstwa Sprawiedliwości – w wersji PDF oraz RTF. Można załączyć do niego również m.in. kopię miesięcznych rachunków, plan spłaty kredytu, deklarację podatkową za ubiegły rok, decyzję o przyznaniu renty, umowę o pracę oraz wszelkie inne dokumenty, które pozwolą wykazać, że poniesienie kosztów sądowych w naszym przypadku jest niemożliwe.

Gotowe formularze wniosku o zwolnienie od kosztów można znaleźć na stronach internetowych sądów oraz stronie Ministerstwa Sprawiedliwości. Wniosek może pomóc sporządzić również prawnik w punkcie Nieodpłatnej Pomocy Prawnej.

W jaki sposób sąd weryfikuje wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych?

Podejmując decyzję odnośnie do uwzględnienia lub oddalenia decyzji, sąd będzie analizował informacje zawarte we wniosku i oświadczeniu o stanie majątkowym oraz przedłożone dokumenty. Przed podjęciem decyzji może zawnioskować o dodatkowe dokumenty, np. deklarację podatkową, jeśli nie była złożona wraz z wnioskiem, lub wyciągi z rachunków bankowych składającego wniosek obejmujące operacje z sześciu lub nawet dwunastu miesięcy przed złożeniem wniosku. Ma to na celu ustalenie, czy wnioskodawca nie próbuje ukryć oszczędności, a także czy np. wnioskodawca nie otrzymuje wyższych zarobków niż zadeklarował we wniosku o zwolnienie od kosztów.

Co w przypadku nieuwzględnienia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych?

Zazwyczaj wniosek o zwolnienie od kosztów rozpoznają referendarze sądowi. W przypadku, gdy zdecydują o odmowie przyznania zwolnienia od kosztów, można wnieść skargę do tego samego sądu, do którego został złożony wniosek. Skargę tę będzie rozpatrywał sędzia. Termin na jej wniesienie wynosi tydzień od doręczenia postanowienia o odmowie udzielenia zwolnienia od kosztów.

Ważne!

W postępowaniu sądowym panuje zasada, że przegrywający ponosi koszty procesu. Należy pamiętać, że ta zasada dotyczy również osób, które na początku postępowania uzyskały całkowite zwolnienie od kosztów sądowych. Oznacza to, że w przypadku przegranej sąd może nałożyć obowiązek zwrotu kosztów postępowania drugiej stronie

Podstawa prawna:

Ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

Kodeks postępowania cywilnego